کارگاه مجازی آموزش سهگانی جلسه سوم
سلام و عرض ادب خدمت
مدیریت ارجمند و اعضای گرامی این محفل ادبی.
.
جلسهی سوم کارگاه مجازی آموزش سهگانی را آغاز میکنیم و از توجهتان به درسهای دو جلسهی گذشته سپاسگزاریم.
══🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸══
عنوان درس این جلسه
"اصول هفتگانهی سهگانی"
است.
═🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸═
در دو جلسهی پیشین گفتیم که سهگانی، شعری است با چهار ویژگی زیر:
.
۱. کوتاه بودن
۲. سه لختی بودن
۳. بسته بودن
۴. کوبشی بودن
══🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸══
همچنین گفتیم که سهگانی در سه شاخهی
.
۱. کلاسیک،
۲. نیمایی
۳. سپید
میآید و هر شاخهی آن پنج طرح قافیه به قرار زیر و بنابراین جمعا پانزده فرم بیرونی_جزئی دارد:
.
۱. کاربرد قافیه در گانهای یک و سه،
۲. کاربرد قافیه دو و سه،
۳. کاربرد قافیه در گانهای یک و دو و سه،
۴. کاربرد قافیه در گانهای یک و دو،
۵. بی قافیه.
══🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸══
نیز گفتیم که در سهگانی، بر اساس ساختار نحوی آن، و این که گانها، جملهی نسبتا مستقلی باشند یا با یکدیگر، جملهای را تشکیل دهند و به عبارتی، موقوفالمعانی باشند، امکان کاربردچهار فرم درونی_جزئی زیر وجود دارد:
.
۱. یک و یک و یک: هر گان، نسبتا مستقل،
۲. یک و دو: گان اول، نسبتا مستقل و دو گان بعدی، موقوف،
۳. دو و یک: دو گان اول، موقوف و گان سوم، نسبتا مستقل.
۴. تمامیک: هر سه گان، موقوف.
══🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸══
اکنون به درس این جلسه میپردازیم و پیش از آن بهتر است، چند سهگانی بخوانیم:
═🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸═
از چنین شرکی
نانمان آجر نخواهد شد؛
جای مادر با خدا هم پر نخواهد شد.
.
دکتر علیرضا فولادی
.
═🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸═
گلها
انگشت اشارهی زمینند،
تا کوردلان تو را ببینند.
.
دکتر علیرضا فولادی
.
═🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸═
از یار شهید اگرچه تنها
در قاب زمانه یک نشان ماند،
ما پیر شدیم و او جوان ماند.
.
دکتر علیرضا فولادی
.
═🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸═
ابر ناکام هم اندیشهی باران دارد؛
ناامیدی کفر است؛
زندگی، فرصت جبران دارد.
.
سحر سلمانی نژاد
.
═🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸═
لحظهلحظه با زمین نفس کشید؛
رود، در گذشته زندگی نکرد؛
رود باش و برنگرد!
.
طیبه سلمانینژاد
.
═🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸═
چنان که گذشت، درس این جلسهی ما
"اصول هفتگانهی سهگانی"
است، اما پیش از آن، ذکر دو نکته لازم به نظر میرسد:
═🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸═
اولا:
این اصول برای قوام هرچه بیشتر فرم درونی سهگانی و ایجاد کوبش در پایان آن، از روی سهگانیهای برتر به دست آمدهاند و یک سهگانیپرداز میتواند هر کدام از آنها را که خواست و توانست، به کار ببرد، اما کاربرد تعداد بیشتری از آنها، بویژه متناقضنما، بر قدرت تاثیر سهگانی میافزاید.
═🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸═
ثانیا:
این اصول، به طور جسته و گریخته در شعرها یافتنیاند، ولی در سهگانی، از روی نمونههای برتر، اصل قرار گرفتهاند و از این جهت، یک نوع جنبهی سبکی برای سهگانی پدید میآورند.
═🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸═
به هر حال، فهرست اصول هفتگانهی سهگانی از این قرار است:
.
۱. زبان ساده و استوار،
۲. ایجاز مضاعف،
۳. کشف و اتفاق شاعرانه
۴. متناقضنما
۵. بهرهگیری از شگردهای "کاریکلماتور"،
۶. جمع میان عاطفه و تفکر،
۷. برابری صورت و معنی.
══🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸══
اینک توضیح مختصر این اصول:
═🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸═
👇👇👇👇👇👇👇
1. زبان ساده و استوار
.
کاربرد زبان ساده و استوار، اولین اصل سهگانی و این مهم برای ایجاد ضربه، بدون درگیری با موانع زبانی، بسیار ضروری است. سادگی زبان در سهگانی، راهرفتن روی لبهی شمشیر است و این بدان معناست که سهگانی در عین سادگی زبان، نباید با سادهانگاری پدید آید؛ از این رو استواری زبان نیز در کنار سادگی زبان، در سهگانی اهمیت دارد و این موضوع باعث میشود که سهگانی را با شعر گفتار یکی نگیریم و زبان آن را، همان زبان سهل و ممتنع تلقی کنیم.
برای نمونه، کاربرد کهنواژههای ناآشنا یا اصطلاحات علوم یا تلمیحات دیریاب، در سهگانی درست نیست.
══🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸══
نمونهی زیر، به دلیل کاربرد واژهی "نگرگاه" و اصطلاح موسیقایی "راه" و تلمیح "زوربای یونانی"، با موانع سهولت و امتناع زبان مواجه است و این امر، از همان آغاز، ضربهی ذهنی گان آخر سهگانی را ناکام گذاشته است:
.
در نگرگاه عقل ایرانی،
خارج از راه عشق میخوانی؛
با توام، زوربای یونانی!
.
══🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸══
سه نمونه برای زبان ساده و استوار در سهگانی:
.
من خوبم اگر تو بد نباشی؛
ای کاش تو خوب من بمانی!
ای کاش بدی بلد نباشی!
.
دکتر علیرضا فولادی
.
گرچه کوتاه، مثل این حرف است،
طعم شیرین مبهمی دارد؛
زندگی، حس اولین برف است.
.
پاییز رحیمی
.
گلهای دیگر بی تو دلگیرند؛
زیباترین گل بودی، اما حیف!
گلهای فصلی زود میمیرند.
.
زهرا ابومعاش
.
══🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸══
2. ایجاز مضاعف
.
در کتابهای بلاغی، میان اجمال و ایجاز، خلط مبحث صورت گرفته است و این که معنی در جملات کمتری گفته شود یا با تفصیل، پیش برود، ایجاز و اطناب نامیده شده است، حال آن که این دو مورد بیشتر شایان نامگذاری به اجمال و تفصیلند. از دیدگاه ما ایجاز یعنی، کاربرد جمله بدون حشوها و زواید. برای نمونه، جملهی
فلانی زمین خورد،
نسبت به جملهی
فلانی به زمین خورد،
دارای ایجاز است.
سهگانی نه تنها با ایجاز پدید میآید، بلکه نهایت ایجاز را پاس میدارد تا پیام آن
با کمترین حشوها و زواید به ضربهی نهایی راه پیدا کند.
══🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸══
سه نمونهی زیر برای نشان دادن ایجاز مضاعف در سهگانی، گویا به نظر میرسند:
.
گاه هنگام آب و جاروب است؛
اشک و مژگان برای این کارند؛
گریهات مثل خندهات خوب است.
.
دکتر علیرضا فولادی
.
با نمنم دعا
آرام، تر شدم؛
آرامتر شدم.
.
نسیم محمدجانی
.
عشقت کشیده است
ما را به آسمان،
ای ماه ِمهربان!
.
صفیه قومنجانی
.
══🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸══
3. کشف و اتفاق شاعرانه
.
کشف و اتفاق شاعرانه، تعریف تازهای است که سهگانی، از مضمونیابی به دست میدهد. بر این اساس، کشف شاعرانه، همانا یافتن یک پدیدهی نادیده است، مانند گلی زیر سنگ؛ و اتفاق شاعرانه، همانا یافتن رویدادی ناشنیده است، مانند جنگ گل با سنگ.
══🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸══
سهگانی، بدون کشف و اتفاق شاعرانه، دچار تکرار مضمون و لذا عاری از غافلگیری و درلحظگی و ناگهانیگی لازم خواهد بود و با این وصف، ضربهی ذهنی نخواهد داشت.
در یک سهگانی میتوان یکی از دو مورد کشف و اتفاق شاعرانه یا هر دو را یک بار یا حتی چند بار به کار برد:
.
یک نهنگ پیر
میکند شنا
روی ماسهها.
.
در نمونهی بالا، این که نهنگ پیر، به جای دریا، روی ماسهها قرار دارد، کشف شاعرانه قلمداد میشود و این که آن نهنگ، روی ماسهها شنا میکند، اتفاق شاعرانه است.
══🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸══
سه نمونهی دارای کشف و اتفاق شاعرانه در سهگانی:
صبح است و رنگاهنگ پاییزی؛
این برگریزان است یا دارد
از آسمان، گنجشک می بارد؟
.
دکتر علیرضا فولادی
.
نه مرا با تو بودن آسان است،
نه توان گفتنت: وداع وداع؛
عشق! ای ترکش کنار نخاع!
.
بهادر باقری
.
یک گورخر، همراهِ شیر است؛
یا گورخر، راضی به تقدیر،
یا شیر، سیر است.
.
فرهاد عطار حمیدی لنگرودی
══🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸══
4. متناقضنما
.
متناقضنما همان پارادوکس و از بارزترین مصادیق کشف یا اتفاق شاعرانه است.
به باور ما، تناقضها در ذات جهان جاریاند و کافی است شاعر آنها را بجوید و بگوید. برای نمونه، بهار بارانزاست و با این حال، ممکن است در یک بهار، بارانی نبارد و درک شاعر از این پدیدهی جوی، با تعبیر متناقضنمای "بهار بیباران" بر زبان آید که اتفاق شاعرانه است.
══🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸══
سه نمونه برای متناقضنما در سهگانی:
.
با این که شب، هر شب
از عمر ما یک روز، بر باد است،
هر روز ما یک روز میلاد است.
.
دکتر علیرضا فولادی
.
از بس که خواب ماندیم،
خورشید جان به لب شد؛
شب رفت و باز شب شد.
.
علی عدالتجو
.
به انتظار آسمان نشست؛
قفس که باز شد،
پرنده بود و همچنان نشست.
.
سیده معصومه حسینی
══🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸══
5.بهرهگیری از شگردهای کاریکلماتور:
.
این کار نیز در ردهی کشف و اتفاق شاعرانه قرار میگیرد و شرط کاربرد آن برای سهگانی این است که با زبان ساده و استوار، تعارض نداشته باشد و بویژه، شاعرانه و معنیآفرین باشد.
شگردهای کاریکلماتور کم نیستند و عموما از بازیهای زبانی پدید میآیند. از این جهت، مطالعهی کاریکلماتورهای قوی، برای سهگانیپردازی سودمند است.
══🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸══
سه نمونه از کاربرد این شگردهها را در سهگانی ببینید:
.
عین غافلگیریست؛
خودکشی، کار عجیبیست، ولی
کار ما خودمیریست.
.
دکتر علیرضا فولادی
.
خوب میداند از مَحبَس خاک
میتوان رَست با بردباری؛
دانه داناتر از ماست، آری!
.
علیرضا مهران
.
مستِ یک جنون شدند؛
عاقبتبهخیرها
عاقبتبهخون شدند.
.
مرجان مهران
══🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸══
6.جمع میان عاطفه و تفکر
.
سهگانی مانند همهی انواع شعر بر پایهی عاطفه استوار است، اما در برخورد با هر موضوع، میکوشد از ادراک عاطفی، به تفکر برسد.
باری، در سهگانی تنها بیان احساس، مهم نیست، بلکه لازم است این کار در خدمت اندیشه باشد.
══🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸══
در گان آخر نمونهی زیر، با وجود عاشقانه بودن کل آن، به این تفکر برمیخوریم که "زیبایی طبیعی، زیبایی واقعی است":
.
باران که بارید،
فهمید گل چیست؛
زیباییات با هیچ آبی شستنی نیست.
.
دکتر علیرضا فولادی
═🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸═
سه نمونهی زیر هم در این باره گویا به نظر میرسند:
.
"مردان این قبیله کجا رفتند"؟
اندوهشان نهایت اندوه است؛
هر دره، جای خالی یک کوه است.
.
دکتر علیرضا فولادی
.
آی! با شمام، بشنوید!
قلب را نمیشود فروخت؛
عشق را نمیتوان خرید.
.
کمیل کاشانی
.
مغز پوشالی
قد دنیا ادّعا دارد؛
طبل توخالی صدا دارد.
.
اکرم صانعی
══🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸══
7. برابری صورت و معنی
.
در سهگانی هیچ شگرد ادبی، به خودی خود معنی ندارد و هر شگرد، برای معنیآفرینی به کار میرود.
بر این اساس، لفاظیهای بیمورد و قافیهسازیهای بارد در این نوع شعر جایگاهی نخواهند داشت.
══🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸══
برای نمونه سهگانی، با کاربرد صناعات لفظی برای ایجاد موسیقی بی معنی، چنان که در ابیات زیر از منوچهری دامغانی یافتنی است، پذیرفته نیست:
.
می ده پسرا بر گل، گل چون مل و مل چون گل
خوشبوی ملی چون گل، خودروی گلی چون مل
مل رفت به سوی گل، گل رفت به سوی مل
گل بوی ربود از مل، مل رنگ ربود از گل
══🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸══
سه نمونهی زیر این نکته را بخوبی نشان میدهند:
.
دیگران سرگرم ماهیگیریاند؛
من در این فرصت، دلیری میکنم،
ماهگیری میکنم.
.
دکتر علیرضا فولادی
.
هی مگو که قارقار میکند!
تو زبان زاغ را نخواندهای؛
عاشق است و یار یار میکند.
.
محمد شریف سعیدی
.
صبحِ آن شب، شامِ آن هم شب؛
فقر، آری، فقر،
چون دراکولای خونخواریست لامذهب.
.
عباس خسروی
══🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸══
با سپاس از صبوری شما، درس این جلسهی کارگاه به پایان رسید.
انشاءالله در جلسهی پایانی، راجع به جهانبینی سهگانی سخن خواهیم گفت.
══🌸⚘჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ჻ᭂ⚘🌸══
